NJSM - Mpịakọta 3, Nọmba 2 E bipụtara: Novemba 17, 2023
Ahịa Isi Ego Dịka Ihe Na-akwalite Uto na Mmepe Akụnụba – Mary Uduk
Mgbanwe E Mere Eme Nke Etiti Dịka Ntụ Oke Mgbanwe Siri Ike Maka Ịtụ Atụmatụ Ụdị Nnyocha Nleghachi Onwe Nke Ụdị Dị Iche Iche (HAR) Mgbe Nkwụsị Enweghị Nhata Dị – OlaOluwa S. Yaya, Olanrewaju I. Shittu, Femi J. Ayoola, Oluwamilare G. Olutayo
Nchịkọta:
Akwụkwọ a nyochara otú ụzọ e si atụ oke mgbanwe e mere eme si arụ ọrụ mgbe enwere mgbanwe mberede n’ụdị dị iche iche nke HAR, gụnyere ụdị HAR e tụrụ aro ọhụrụ nke nwere enweghị nhata, mgbanwe mberede, nkwụsị usoro na njehie GARCH. Site n’iji usoro mgbasa dabere na ohere e mepụtara n’omume nyocha, nsonaazụ gosiri ịdị adị nke ụzọ ịtụ oke mgbanwe e mere eme ndị mgbanwe mberede na-adịghị emetụta nke ukwuu, dịka mgbanwe ike abụọ (BV), mgbanwe e mere eme kacha nta (minRV) na mgbanwe e mere eme nke etiti (medRV). Nsonaazụ ahụ gosikwara na medRV bụ ụzọ kacha mma ịtụ oke mgbanwe maka ụdị nyocha ahịa dị iche iche dịka ndị a tụlere n’ọrụ a. Ọrụ a gosikwara medRVt dịka ụzọ na-adọrọ mmasị, nke mgbanwe mberede anaghị emetụta nke ukwuu, iji tụọ usoro ngụkọta ọdịiche maka nloghachi ego nke a na-edekọ ọtụtụ ugboro n’otu ụbọchị mgbe enwere mgbanwe mberede.
Nzaghachi Ahịa Mbak Nye Atụmatụ Ego na Mmefu Gọọmenti na Naịjirịa – Samuel R.Orekoya
Nchịkọta:
N’adịghị ka ọtụtụ ọmụmụ nyochara nzaghachi ahịa mbak nye mgbanwe n’atụmatụ ego na atụmatụ mmefu gọọmenti iche iche, ọmụmụ a na-enyocha nzaghachi ahịa mbak Naịjirịa nye mmekọrịta atụmatụ abụọ ahụ ọnụ. Site n’iji ụdị SVAR nyochaa data nke nkeji afọ ọ bụla site na 1990Q1 ruo 2016Q4, nchịkọta nzaghachi ahịa nye mgbanwe mberede gosiri na ma atụmatụ mmefu gọọmenti ma atụmatụ ego na-emetụta ahịa mbak Naịjirịa. Ihe akaebe gosikwara na mmekọrịta dị n’etiti atụmatụ abụọ ahụ dị oke mkpa n’ịkọwa ihe na-eme n’ahịa mbak. Ya mere, a dụrụ ndị nyocha azụmahịa na ndị na-etinye ego na-atụle ọrụ ahịa mbak n’ihe gbasara atụmatụ akụnụba ọdụ ka ha leba anya n’mmetụta atụmatụ mmefu gọọmenti na atụmatụ ego nwere ọnụ, ọ bụghị mmetụta nke nke ọ bụla iche.
Nzaghachi Akụnụba Naịjirịa Nye Mgbanwe Mberede n’Ahịa Isi Ego: Nnyocha Dabere n’Ihe Akaebe – Mukhtar Danladi Gaaladima na Abubakar Wambai Aminu
Nchịkọta:
Akwụkwọ a na-enyocha, dabere n’ihe akaebe, nzaghachi akụnụba Naịjirịa nye mgbanwe mberede n’ahịa isi ego site na 1981 ruo 2016. Site n’iji ihe nnọchianya maka nha ahịa isi ego na ihe nnọchianya maka uto akụnụba, akwụkwọ ahụ jiri ụdị nyocha mmezi njehie vektọ (VECM) site na nyocha ọrụ nzaghachi nye mkpali mberede (IRFs) na nkewa ọdịiche (VDCs). E wezụga otu, nsonaazụ IRFs gosiri nzaghachi dị mma nke akụnụba nye mgbanwe mberede n’ahịa isi ego. Ọ bụ ezie na mgbanwe abụọ nke ahịa isi ego ( ) na-ebute mgbanwe dị mma ma dị ịrịba ama n’akụnụba Naịjirịa, mgbanwe mberede n’otu mgbanwe ọzọ na-ebute nzaghachi akụnụba n’ozuzu na-adịghị mma. Nsonaazụ VDCs gosiri na mgbanwe n’uto akụnụba n’ozuzu sitere na mgbanwe mberede nke onwe ya yana nke sitere na mgbanwe atọ nke ahịa isi ego. Ihe nsonaazụ ndị a pụtara bụ na MCAP na ND bụ isi mgbanwe ahịa mbak Naịjirịa nwere mmetụta ka ukwuu n’akụnụba Naịjirịa, ebe VLT na LEGS enweghị mmetụta na ya. Nsonaazụ ndị a na-akwado nke ukwuu mkpa ịzụlite ahịa isi ego dịka ihe na-akwado uto akụnụba na mmepe na-adịgide adịgide na Naịjirịa.
Nchịkwa Ụlọ Ọrụ na Ọrụ Ụlọ Ọrụ E Depụtara n’Ahịa Mbak na Naịjirịa – James Ayuba Akwe
Nchịkọta:
Ọmụmụ a nyochara njikọ dị n’etiti ụzọ nchịkwa ụlọ ọrụ na arụmọrụ ụlọ ọrụ ngwaahịa ndị ahịa e depụtara n’ahịa Nigerian Stock Exchange (NSE). Nke a bụ n’ihi na ọtụtụ ọmụmụ lekwasịrị anya na ngalaba ọrụ ego, ebe e nwere obere nnyocha dabere n’ihe akaebe banyere mgbanwe ndị a, karịchaa maka ụlọ ọrụ ngwaahịa ndị ahịa e depụtara n’ahịa mbak na Naịjirịa. Ya mere, ọmụmụ ahụ nyochara njikọ dị n’etiti mgbanwe dabere na nsonaazụ, nke nloghachi n’akụ ụlọ ọrụ nọchiri anya ya, na mgbanwe ndị nweere onwe ha, nke nha na nhazi bọọdụ ụlọ ọrụ ngwaahịa ndị ahịa nọchiri anya ha, site na 2007 ruo 2016. Ndị a tụlere gụnyere ụlọ ọrụ niile nke ngalaba mmepụta ngwaahịa e depụtara na NSE; n’ime ha, ụlọ ọrụ ngwaahịa ndị ahịa iri na asaa (17) nọchiri anya nlele ọmụmụ ahụ. Ọmụmụ ahụ jiri usoro ịhọrọ nlele gụnyere mmadụ niile. O jikwa ụdị nyocha nke ihe ndị merelarị. E jiri data nke abụọ sitere n’akụkọ akaụntụ ụlọ ọrụ ndị a nyochachara mee ọmụmụ ahụ. E nyochara data ahụ site n’iji usoro ngụkọta ike abụọ njehie kacha nta nkịtị a chịkọtara ọnụ, yana ụdị nyocha mmetụta na-adịgide otu na mmetụta dabere na ohere. Nchọpụta gosiri na nha bọọdụ na nhazi ya nwere njikọ dị mma na nloghachi n’akụ ụlọ ọrụ. Ọmụmụ ahụ tụrụ aro ka ụlọ ọrụ mee ka nha bọọdụ ha bawanye, ma ghara ịgafe mmadụ iri na ise, dịka nsonaazụ ngụpụta mgbanwe akụkụ e gbakọrọ iji chọta uru kacha mma gosiri. Ụlọ ọrụ nwekwara ike ịbawanye ọnụ ọgụgụ ndị nduzi na-abụghị ndị ọrụ ụlọ ọrụ na bọọdụ ha. Nke a nwere ike ịbawanye uru akụnụba na ime ka ihe doo anya.
Mmetụta Ọkwa Atụmatụ Ego N’Ọnụahịa Mbak na Naịjirịa – Michael Kalu Mba
Nchịkọta:
Ndị nchọpụta amụọla ọtụtụ ugboro mmetụta atụmatụ ego nwere n’ọrụ ahịa mbak (nloghachi na ọnụahịa). Otú ọ dị, ebe ọtụtụ ụlọ akụ etiti na-ekwupụta ụzọ atụmatụ ego ha dị ugbu a na nke ha ga-eso n’ọdịnihu, ndị ọkà mmụta amalitela ilekwasị anya n’mmetụta ọkwa ndị a nwere. Akwụkwọ a jiri ụzọ dị iche, site n’iji ule t nke nlele e jikọrọ ụzọ abụọ nyochaa mmetụta ọkwa MPC nwere n’ọnụahịa mbak na Naịjirịa. Nnyocha ahụ gosiri na ọ bụ naanị ọnụahịa mbak nke ụlọ akụ, ụlọ ọrụ mkpuchi na ụlọ ọrụ ego ndị ọzọ na-azaghachi ozi MPC. Nsonaazụ gosikwara na ọnụahịa mbak nke ọtụtụ ụlọ ọrụ e depụtara n’ahịa mbak na-arị elu ntakịrị ozugbo nzukọ MPC gasịrị. Nchọpụta ndị a bara uru nye ndị na-eme atụmatụ iwu n’ihi mkpa inwe ozi ka ukwuu banyere ụzọ atụmatụ iwu ga-eso n’ọdịnihu na Naịjirịa.
Ịmepụta Ụdị Nyocha Ndabere Ahịa Mbak n’Etiti Naịjirịa na Ahịa Mbak Ndị Ọzọ Site n’Iji Ọrụ Njikọ Nkesa Na-adabereghị n’Ọnọdụ – Kabir Katata
Nchịkọta:
N’akwụkwọ a, anyị jiri usoro ọrụ njikọ nkesa nyochaa ụdị njikọ dị n’etiti ahịa mbak Naịjirịa na ahịa South Africa, Egypt, Argentina, Indonesia, Mexico, Turkey, Hong Kong, United Kingdom na ihe ntụ ahịa 2 nke United States. A họpụtara ihe ntụ ahịa mbak ndị ahụ dịka ndị nke akụnụba kacha ibu n’Afrịka, ndị rụrụ ọrụ kacha mma na 2017, nakwa iji ghọta njikọ dị n’etiti ahịa mba mepere emepe na nke mba na-emepe emepe. Anyị jiri ARMA GJR-GARCH nwere nkesa njehie nkịtị na t nyochaa nkesa nke ọ bụla iche, ebe e jiri Gumbel, Clayton, Gumbel a tụgharịrị, Clayton a tụgharịrị, Frank, student t na Joe–Clayton e mere ka ọ hà nhata ọrụ njikọ nkesa, yana Gaussian dịka ihe e ji atụnyere ha, nyochaa nkesa ọnụ. Iji nyere anyị aka ịhọrọ ọrụ njikọ nkesa kacha mma, anyị mere ọtụtụ ule ịdị mma nke ndakọrịta na nloghachi ego kwa ụbọchị site na 4 Jenụwarị 2007 ruo 29 Disemba 2017 n’ahịa ndị a. Ọmụmụ anyị bụ naanị banyere njikọ nke ahịa Naịjirịa na otu n’ime ihe ntụ ahịa ndị a n’otu oge. A chọpụtara na Student t ọrụ njikọ nkesa dabara na data ahụ nke ọma ma bụrụ ụdị nyocha e ji kọwaa njikọ n’etiti ihe ntụ ahịa mbak Naịjirịa na ahịa mbak ụwa itoolu ndị ọzọ. Ọmụmụ ahụ gosikwara na ahịa mbak Indonesia bụ ihe ntụ ahịa kacha jikọọ na ahịa mbak Naịjirịa. Nchọpụta ndị a nwere nnukwu ihe ọ pụtara maka nnyocha ngwakọta itinye ego nke ndị na-arụ ọrụ n’ahịa, nhọrọ ahịa mbak NSE ga-ahọrọ iji mee ka mmekọrịta ya sie ike, yana nnyocha mgbasa nsogbu n’etiti ahịa.
Ịmepụta Ụdị Nyocha Maka Mmetụta Nsogbu Ego Ụwa n’Ahịa Mbak Naịjirịa Site n’Iji Ụdị GARCH Nwere Nkwụsị Ọdịdị -Moses Abanyam Chiawa na David Adugh Kuhe
Nchịkọta:
N’ịchịkwa ihe ize ndụ ego na ịhọrọ ngwakọta itinye ego, ịmepụta ụdị nyocha maka oke mgbanwe dị mkpa n’ihi na ọ na-eme ka ịtụ atụmatụ paramita dịkwuo irè ma na-eme ka amụma banyere oke ọnọdụ ga-adị ziri ezi karịa. Otú ọ dị, izi ezi ahụ na-ebelata mgbe a leghaara nkwụsị mgbanwe n’usoro anya. Ọmụmụ a nyochara omume nloghachi mbak n’ahịa mbak Naịjirịa n’oge Nsogbu Ego Ụwa. E jiri ụdị GARCH nke hà nhata na nke na-adịghị hà nhata nyochaa data ihe ntụ ahịa mbak niile mgbe ahịa mechiri kwa ụbọchị site na 2 Jenụwarị 1998 ruo 9 Jenụwarị 2018. E kewara data ahụ n’oge atọ: tupu nsogbu ahụ, n’oge nsogbu ahụ, na mgbe nsogbu ahụ gasịrị, iji nyochaa omume ahịa mbak Naịjirịa n’oge ndị ahụ. Ọmụmụ ahụ gosiri mmetụta ọdịiche nkesa dabere n’ọnọdụ nke nleghachi onwe (ARCH), mkpokọta oke mgbanwe, nkesa nwere etiti dị elu na nsọtụ dị arọ, ịdịgide dị elu nke mgbanwe mberede, na enweghị nhata n’oge ọmụmụ ahụ niile. A chọpụtara na oke mgbanwe mụbara n’oge Nsogbu Ego Ụwa nke 2007-2009, yana ihe akaebe nke enweghị nhata ma enweghị mmetụta mbuli mgbanwe nke ozi ọjọọ. Mgbe nsogbu ahụ gasịrị, mmetụta mgbanwe mberede adịghịgide ogologo oge dịka na mbụ, e nwere enweghị nhata na mmetụta mbuli mgbanwe nke ozi ọjọọ, oke mgbanwe na-azakwa ngwa ngwa nye mgbanwe ahịa. A chọpụtara na mgbanwe mberede ahịa nke Nsogbu Ego Ụwa kpatara nwere mmetụta na-adịghị mma ma dị ịrịba ama n’ahịa mbak Naịjirịa. Ọmụmụ a chọpụtakwara njikọ dị mma ma dị ịrịba ama n’etiti ihe ize ndụ na nloghachi ego, nke na-egosi na ndị na-etinye ego n’ahịa mbak Naịjirịa kwesịrị ịnata ụgwọ ọrụ dị ukwuu maka ijide akụ nwere ihe ize ndụ. Ọmụmụ ahụ na-atụ aro ka ịtụ atụmatụ oke mgbanwe n’ahịa mbak Naịjirịa tinye nkwụsị mgbanwe n’usoro ọdịiche dabere n’ọnọdụ n’uche, iji zere ịtụ mmetụta mgbanwe mberede ahịa karịa ka ha dị ma weghachi ntụkwasị obi ndị na-etinye ego.