Àwọn Ohun Èlò Ìdókòwò Tí A Ń Tà ní Ọjà Olú-owó Tí a tẹ̀ jáde: November 13, 2023

Ọjà olú-owó jẹ́ apá ọjà ìṣúná tí ń darí owó fún àárín àti ìgbà pípẹ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn tó ní owó àfikún sí ọ̀dọ̀ àwọn tó nílò owó. A ń gbé owó yìí kọjá nípasẹ̀ àwọn ohun èlò ìdókòwò, ìyẹn àwọn ìwé tàbí ìwé-ẹ̀rí tó fi ìdókòwò hàn. Àwọn ohun èlò tí a ń tà ní ọjà olú-owó ni:

1. Àwọn Ohun Èlò Gbèsè

Ilé-iṣẹ́ tàbí ìjọba lè lo ohun èlò gbèsè láti kó owó jọ fún àwọn iṣẹ́ àkànṣe tí ń jẹ olú-owó púpọ̀. A lè rí i ní ọjà àkọ́kọ́ tàbí ọjà kejì. Ìbáṣepọ̀ tó wà nínú níní irú ohun èlò yìí jẹ́ ti olùyá gbèsè àti ayánilówó, nítorí náà kò fi dandan hàn pé oníhun ohun èlò náà ní ìpín nínú iṣẹ́-òwò ẹni tí ó yá owó. Àdéhùn náà jẹ́ fún àkókò pàtó, a sì ń san èlé ní àwọn àkókò tí ìwé àdéhùn ìgbẹ́kẹ̀lé* (ìwé àdéhùn) sọ. Nítorí náà, a ń dá olú owó tí a fi dọ́kòwò padà ní ìparí àkókò àdéhùn náà, nígbà tí a lè san èlé ní gbogbo oṣù mẹ́ta, ní gbogbo oṣù mẹ́fà, tàbí lọ́dọọdún. Èlé tí ìwé àdéhùn ìgbẹ́kẹ̀lé sọ lè jẹ́ èyí tí iye rẹ̀ dúró tàbí èyí tí ó ń yí padà. Àkókò irú ohun èlò yìí wà láàárín ọdún 3 sí 25. Ìdókòwò nínú ohun èlò yìí kò ní ewu ní ọ̀pọ̀ ìgbà, nítorí náà èrè rẹ̀ kéré ju ti àwọn ohun èlò mìíràn tí a ń tà ní ọjà olú-owó. Àwọn olùdókòwò nínú ẹ̀ka yìí ni a fún ní ipò àkọ́kọ́ tí ilé-iṣẹ́ bá ń tú ká.

Nígbà tí ẹni tó ń já ohun èlò gbèsè náà jẹ́:

• Ìjọba Àpapọ̀, a ń pè é ní Ìwé Gbèsè Ìjọba Orílẹ̀-èdè;
• Ìjọba ìpínlẹ̀, a ń pè é ní Ìwé Gbèsè Ìpínlẹ̀;
• Ìjọba ìbílẹ̀, a ń pè é ní Ìwé Gbèsè Ìjọba Ìbílẹ̀; àti
• Ilé-iṣẹ́, a ń pè é ní Ìwé Gbèsè, Awin Ilé-iṣẹ́ tàbí Ìwé Gbèsè Ilé-iṣẹ́

2. Àwọn Ìpín Ìní (Tí A Tún Ń Pè Ní Ìpín Lasan)

Ilé-iṣẹ́ nìkan ni ń já irú ohun èlò yìí, a sì lè rí i ní ọjà àkọ́kọ́ tàbí ọjà kejì. Ìdókòwò nínú irú iṣẹ́-òwò yìí túmọ̀ sí níní apá kan nínú rẹ̀, nítorí àdéhùn náà ń bá a lọ láìní òpin ayafi tí a bá ta ìpín náà fún olùdókòwò mìíràn ní ọjà kejì. Nítorí náà, olùdókòwò náà ní àwọn ẹ̀tọ́ àti àǹfààní kan (gẹ́gẹ́ bí ẹ̀tọ́ láti dìbò àti láti di ipò kan mú) nínú ilé-iṣẹ́. Nígbà tí ẹni tó fi owó sí ohun èlò gbèsè lè ní ẹ̀tọ́ sí èlé tí a gbọ́dọ̀ san, oníìpín ilé-iṣẹ́ ń gba èrè ìpín tí a lè kéde tàbí tí a lè má kéde.

Ipele ewu irú ohun èlò yìí ga, nítorí náà ó ń mú èrè tó ga sí i wá (tí ó bá ṣàṣeyọrí). Ṣùgbọ́n àwọn oníhun ohun èlò yìí wà ní ipò ìkẹyìn nínú àtòjọ ẹni tí a ó san fún tí ilé-iṣẹ́ bá ń tú ká, nítorí a kà wọ́n sí àwọn oní ilé-iṣẹ́ náà.

3. Àwọn Ìpín Ààyò

Àwọn ilé-iṣẹ́ ni ń já ohun èlò yìí, àwọn olùdókòwò rẹ̀ sì wà ní ipò kejì (lẹ́yìn àwọn oní ìwé gbèsè) nínú àtòjọ ẹni tí a ó kọ́kọ́ san fún tí ilé-iṣẹ́ bá ṣubú. Ohun èlò yìí ní àwọn àbùdá ìpín ilé-iṣẹ́, nítorí nígbà tí a ń ṣírò olú-owó ìpín tí a fún ní àṣẹ láti já àti olú-owó ìpín tí a ti san, a ń fi wọ́n kún olú-owó ìpín láti rí àpapọ̀. A tún lè kà àwọn ìpín ààyò sí ohun èlò gbèsè nítorí wọn kò fún àwọn oníhun wọn ní ẹ̀tọ́ ìdìbò, wọ́n sì ní ìsanwó èrè ìpín tí a ṣètò bí èlé tí a ń san lórí àwọn ìwé gbèsè tí a tú jáde.

Àwọn ìpín ààyò lè jẹ́:

• Èyí tí a kò lè rà padà, tí a lè yí padà: ní irú ọ̀ràn yìí, nígbà tí àkókò ohun èlò náà bá pé, olú owó tí a ń dá padà fún olùdókòwò ni a ń yí sí ìpín ilé-iṣẹ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti san èrè ìpín (èlé) ṣáájú.
• Èyí tí a kò lè rà padà, tí a kò lè yí padà: níhìn-ín, oníhun rẹ̀ lè ta ìní rẹ̀ nìkan ní ọjà kejì, nítorí àdéhùn náà máa ń tẹ̀síwájú lẹ́ẹ̀kansi nígbà tí àkókò rẹ̀ bá pé. A kò ní yí ohun èlò náà sí ìpín ilé-iṣẹ́.
• Èyí tí a lè rà padà: níhìn-ín a ń dá olú owó padà ní ìparí àkókò pàtó. Ní ọ̀ràn yìí, a ń kà á sí ohun èlò gbèsè ní kíkún.

Àkíyèsí: èlé lè jẹ́ èyí tí a ń kó jọ, èyí tí ó ń yí padà, tàbí èyí tí iye rẹ̀ dúró, gẹ́gẹ́ bí àdéhùn tó wà nínú Ìwé Àdéhùn Ìgbẹ́kẹ̀lé.

4. Àwọn Ohun Èlò Tí Iye Wọn Dá Lórí Ohun Ìní Mìíràn

Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ohun èlò tí iye wọn wá láti inú àwọn ìwé-ìdókòwò mìíràn, tí a ń pè ní ohun-ìní ìpìlẹ̀, nítorí ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn dá lórí wọn. Iye, ewu àti iṣẹ́ ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn dá lórí ohun-ìní ìpìlẹ̀, nítorí ohun tí ó bá kan ohun-ìní ìpìlẹ̀ gbọ́dọ̀ kan ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn. Ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn lè jẹ́ ohun-ìní, atọ́ka, tàbí ipò kan pàápàá. Àwọn ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn wọ́pọ̀ jù lọ ní àwọn ọrọ̀-ajé tí ó ti dàgbà.

Àwọn àpẹẹrẹ ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn ni:

• Àwọn ìwé-ìdókòwò tí awìn ilé ṣe àtìlẹ́yìn fún (MBS)
• Àwọn ìwé-ìdókòwò tí ohun-ìní ṣe àtìlẹ́yìn fún (ABS)
• Àwọn àdéhùn ọjọ́ iwájú
• Àwọn àdéhùn àṣàyàn
• Àwọn àdéhùn pàṣípààrọ̀
• Àwọn ẹ̀tọ́
• Àwọn owó ìdókòwò tí a ń tà ní ọjà tàbí àwọn ẹrù ọjà

Nínú gbogbo ohun èlò tí iye rẹ̀ dá lórí ohun mìíràn tí a darúkọ lókè, Ẹ̀tọ́ Ìrà Àfikún ni èyí tó wọ́pọ̀ ní Nàìjíríà; nípasẹ̀ rẹ̀, oníhun ìwé-ìdókòwò tó ti wà tẹ́lẹ̀ ní àǹfààní láti rà iye míì kún ìní rẹ̀ ní ìpín tí a yàn fún un.

*Àkíyèsí: Ìwé Àdéhùn Ìgbẹ́kẹ̀lé jẹ́ ìwé tí ó sọ àwọn ìlànà àdéhùn kan. Olùtọ́jú ohun ìní ní ìgbẹ́kẹ̀lé ni ó dì í mú lábẹ́ ìgbẹ́kẹ̀lé.